آشنایی با برخی از بناهای نجومی ایران

بناهای نجومی ایران

نجوم علمی کهن به یادگار از گذشتگان دور ماست. علمی که امروزه نیز با پیشرفت دانش و تکنولوژی بشر، برای دستیابی به سیاره ها و ستاره های دیگر گسترش و توسعه یافته است. در این مطلب به دنبال آشنایی با برخی از بناهای نجومی ایران هستیم که اگرچه این بناها را می شناختیم اما تا سالها نمی دانستیم از آن ها به عنوان بنای نجومی نیز استفاده می شده است.

بناهای پر رمز و رازی که برای خدمت به دانش نجوم ساخته شدند!

ترکیبی از نجوم و معماری اثری متفاوت را خلق می کند که می تواند کاربردهای جالبی داشته باشد. بعضی از آثار ملت ها بسیار شناخته شده و دارای طرفداران و گردشگران زیادی است که هرساله برای دیدن آن ها سفر می کنند. مانند اهرام ثلالثه و یا بقایای به جا مانده از قوم مایاها یا تخت جمشید خودمان. اما باید گفت برخی از آثار و معماری هایی نیز وجود دارند که شاید کمتر نامش را شنیده باشید اما از آن دست بناهایی است که تا سالها کاربردهای علمی داشته و با شکوه و پرعظمت بوده اند.

 

زیگورات چغازنبیل و علم نجوم در دوران ایران باستان

  • زیگورات چغازنبیل در استان خوزستان و ۴۰ کیلومتری جنوب شرقی شوش است؛ این بنای منحصربه‌فرد، از بزرگ‌ترین بناهای باستانی ایران است؛ از خشت و آجر، در زمینی به مساحت حدود ۱۱ هزار مترمربع و در پنج طبقه ساخته شده است. چهار طرف آن چهار آفتاب‌سنج آجری قرار دارد. احتمال می‌رود از این بنا به جز تعیین تقویم و اعتدالین، به عنوان رصدخانه نیز استفاده می‌شده است.

 

 

کعبه زرتشت و تعیین طلوع و غروب خورشید

  • کعبه زرتشت در منطقه نقش‌رستم استان فارس هم در عهد هخامنشیان ساخته شده. می‌گویند این بنا از دقیق‌ترین گاه‌شمار های آفتابی جهان است، چرا که می‌تواند بر اساس چرخش آفتاب، جزئی‌ترین ویژگی‌های روزهای مختلف سال را مشخص کند. مردم آن روزگار با استفاده از این بنا، زمان دقیق مناسبت‌ها و جشن‌های سال را درمی‌یافتند. سازندگان این بنا از بسیاری از مسائل پیچیده نجومی آگاهی داشته‌اند.

 

چارتاقی بتخانه و استفاده از آن برای نجوم

  • چارتاقی بتخانه در جنوب روستای آتشکوه در ۱۶کیلومتری جنوب غرب دلیجان قرار گرفته است. قدمت این بنا حدود ۲ هزار سال است. در چارتاقی بتخانه مانند دیگر چارتاقی‌ها، زمان انقلاب‌های تابستانی، زمستانی (کوتاه‌ترین و بلندترین روزهای سال) و اعتدالین (روزهای اول بهار و پاییز) مشخص می‌شده است. نسبت طول پایه‌ها و شیب و زاویه آنها نسبت به زمین و یکدیگر به‌گونه‌ای است که در این زمان‌های مشخص پرتوهای خورشید در راستاهای معینی به بنا می‌تابند و از روزنه‌های میان پایه‌ها دیده می‌شوند. سال ۱۳۵۰ بخش‌های دیگری از این مجموعه کشف شد. برای محافظت از آنچه که از این رصدخانه باقی‌مانده، آن را زیر گنبد نجومی رصدخانه جدیدی که در همان محل ساخته شده، مخفی کرده‌اند.

 

ستاره شناسی در تخت جمشید باستان

  • تخت جمشید، نماد با شکوه دانش و معماری ایرانی

تخت جمشید کهن از مهم ترین آثار باستانی کشور و حتی جهان است که شکوه و عظمت آن زبانزد است. نخستین ویژگی تقویمی تخت جمشید این است که محور شرقی – غربی این بنا در امتداد طلوع خورشید انقلاب تابستانی و غروب خورشید انقلاب زمستانی ساخته شده است. یعنی وقتی در اول تابستان خورشید از پشت کوه رحمت در استان فارس بالا می‌آید، درست در امتداد محور تخت جمشید است و در روز اول زمستان، هنگامی که خورشید غروب می‌کند و قرص خورشید به افق می ‌رسد، باز هم در امتداد محور تخت جمشید است، اما در حالت عکس. در سراسر تخت جمشید کنگره‌هایی دیده می شود که در وسط آن ها یک طرح پنجره نما وجود دارد. نمونه این طرح‌ها را در خیلی از آثار باستانی ایران می‌بینیم. در زیگورات چغازنبیل، کعبه زرتشت، کاخ فیروزآباد، تخت سلیمان و… این طرح‌ها ابزارهای زمان سنجی هستند.

 

 

برج رادکان و تعیین شروع تابستان و زمستان

  • راز برج رادکان

برج رادکان، اثر ارزشمند دیگری در کشورمان که یادگار خواجه نصیر الدین توسی دانشمند بزرگ ایرانی و شاگردانش است. تاریخ ساختش نزدیک به همان سال هایی است که رصدخانه مراغه ساخته شده است. این طور که کتاب های تاریخی می گویند خواجه نصیر این برج را طراحی کرده و با کمک شاگردانش ساخته تا برای رصد آسمان و گاه شماری از آن استفاده کنند. برج رادکان ۱۲ دیوار خشتی پهن و بلند دارد که برج را به ۱۲ بخش ۳۰ درجه ای تقسیم می کنند. یعنی هر دیواره ۳۰ درجه از زاویه افق را در برمی گیرد. این در حالی است که دیوارها دو به دو با هم موازی هستند و بر هر کدام از آنها، ۳۶۵ ترک نی ستونی وجود دارد که برج را به ۳۶ ترک ۱۰ درجه ای تقسیم می کنند.

با این حساب، مشخص است که انتخاب مکان درها و دریچه ها در برج رادکان نمی تواند اتفاقی باشد. معماران بنا، دو دیوار موازی از ۱۲ دیوار اولیه این برج را در راستای نصف النهار ساخته اند و راستای درها هم در امتداد طلوع زمستان و غروب تابستان است. برج ۲۵ متری رادکان که مهم ترین جزئیات تقویم خورشیدی را برای منجمان دوران مشخص می کرده است، بلندترین برج نجومی دنیا به حساب می آید و تنها برجی است که توانایی تعیین چهار فصل، سال کبیسه و آغاز نوروز را دارد. در حقیقت این درها طوری تعبیه شده اند که پس از حرکت ۶۰درجه ای خورشید در افق، نور خورشید از دو در می گذرد و طلوع آغاز زمستان و غروب آغاز تابستان در افق برج دیده می شود. این راستاها پیش از بنای برج طراحی شده و اگر زمانی دیدید که طلوع از میان درها دیده می شود و به اوج جابجایی خود می رسد، باید بدانید که یلدا گذشته و آن روز شروع زمستان و دی ماه است.

 

در این دو تصویر می توانید طلوع یلدایی و غروب تابستانی ببینید. نور خورشید طوری می تابد که از میان دو در عبور کرده و در نتیجه زمان دقیق شروع این دو فصل را معین می کند. تصویر راست مربوط به شروع زمستان و تصویر چپ مربوط به شروع تابستان است.

زیر گنبد رادکان

در زیر گنبد بنا هم ۱۲ دریچه وجود دارد که به منجمان امکان پیدا کردن آغاز ۴ ماه تعیین کننده سال یعنی فروردین، تیر، مهر و دی را می داد و به این ترتیب، آنها می توانستند شروع هر فصل را با قطعیت اعلام کنند. اما امکانات تشخیصی برج رادکان به همین جا ختم نمی شود و در تمام سال، زمانی که خورشید به اوج خود می رسد، می توان آفتاب و سایه را بر ۲دیوار برج دید که به یک اندازه می شوند و نیم روز نجومی یا هنگام اذان ظهر را نشان می دهند.

راه دسترسی به برج رادکان

برای دیدن برج نجومی رادکان که این روزها در دست مرمت است، باید به استان خراسان رضوی سفر کنید و به ۷۴ کیلومتری شمال مشهد بروید. جایی در ۲۶ کیلومتری شمال چناران، می توانید با کمک تابلوهای راهنما این برج را پیدا کنید

این برج در قریه رادک واقع است و دارای ۱۲دریچه بوده که از هر دریچه آن نور وارد می شود. تا قبل از این بنا، کعبه زرتشت به عنوان یک ابزار منحصر به فرد برای رصد آسمان و خورشید و تعیین زمان های مختلف کاربرد داشته است و بعد از ساخت برج رادکان این اثر تاریخی به عنوان ابزاری برای تعیین اعتدالین جایگزین شد. در زیر گنبد این بنا ۱۲ دریچه وجود دارد که به منجمان امکان پیدا کردن آغاز ۴ ماه تعیین کننده سال یعنی فروردین، تیر، مهر و دی را می داد و به این ترتیب، آن ها می توانستند شروع هر فصل را با قطعیت اعلام کنند.

اما امکانات تشخیصی برج رادکان به همین جا ختم نمی شود و در تمام سال، زمانی که خورشید به اوج خود می رسد، می توان آفتاب و سایه را بر دو دیوار برج دید که به یک اندازه می شوند و نیم روز نجومی یا هنگام اذان ظهر را نشان می دهند. جالب است بدانید که برج رادکان و ماهیت علمی و نجومی آن حدود ۱۵سال است که بر ما روشن شده است و تا قبل از این مردم بومی منطقه برج مهم و تاریخی را یک آرامگاه قدیمی می دانستند. شناسایی و کشف کاربردهای نجومی این برج توسط یک مهندس راه و ساختمان یعنی منوچهر آرین انجام شد. مهندس آرین که نتایج بررسی های خود را در کتاب «نگاهی دیگر به برج ها» گردآوری کرده، معتقد است که این برج سند استوار کار علمی خواجه نصیرالدین طوسی، منجم بزرگ ایران است و تاریخ منقوش بر کتیبه برج هم سال ۶۶۰ هجری قمری را نشان می دهد که همزمان با اتمام ساخت بناهای وابسته به رصد خانه مراغه است.

 

مهندس آرین در بررسی هایی که داشت، موفق شد در نوشته های کهن جغرافیا و تاریخ حافظ ابرو خوافی سندی محکم پیدا کند که به ویژگی های نجومی برج رادکان اشاره داشت:

«قریه رادک خواجه نصیر را آنجا برجی بوده است که دوازده دریچه داشته است. در هر برجی که ماه نو شدی از یک دریچه می نموده است.

خواجه نصیر هم در زیگ ایلخانی می آورد: «تاریخ فرس از کسور و کبایس خالی است و سال آن سیصد و شصت وپنج روز باشد و ماه ها سی روز و پنج روز زیادتی بر سیصد و شصت بعضی در آخر آبان و منجمان در آخر سال گیرند. در قدیم تاریخ بختنصر همچنین بوده است. و از جهت آنکه سال ها و ماه های این تاریخ از کسور خالی است، منجمان این تاریخ بیشتر بکار دارند…»

 

چارتاقی نیاسر و نقش آن در تعیین طلوع و غروب خورشید

  • چارطاقی کم نظیر نیاسر

نیاسر، شهری باستانی در ۳۵ کیلومتری شمال غربی شهرستان کاشان در استان اصفهان و در منطقه‌ای کوهستانی در ارتفاعات کرکس قرار دارد. این چهارطاقی بخشی از یک آتشکده مربوط به دوره‌ی ساسانی است که با سنگ و گچ ساخته شده و به عنوان تقویم آفتابی کاربرد داشته است. تقویم آفتابی زمان را با استفاده از سایه‌های ایجاد شده توسط پرتوهای خورشید به هنگام طلوع و غروب آفتاب محاسبه می کند. نسبت طول پایه‌های چارطاقی با فاصله‌ی میانی پایه‌ها و در نتیجه زاویه حاصل از این نسبت، طوری محاسبه شده است که این بنا را با یک آتشکده ساده متمایز می کند.

 

این نسبت های دقیق باعث می شوند پرتوهای خورشید در روزهای مختلف سال هنگام طلوع و غروب در نقاطی خاص، سایه ایجاد ‌کند که هر کدام از این نقاط خاص بیانگر زمانی مهم و شاخص بوده است. مثلا در اول فروردین ( اعتدال بهاری ) و اول مهر ( اعتدال پاییزی ) خورشید از بین پایه‌های چهارطاقی نیاسر و در امتداد خطوط خاصی دیده می‌شود که در سایر مواقع سال قابل رویت نیست. این زمان ها اساس گاه شماری و تقویم قرار می گیرند. جالب است بدانید که این چارطاقی یکی از بزرگ ترین و سالم ترین بناهای باستانی و نجومی کشور است.

 

بیشتر بخوانید:

جایگاه اخترشناسی در نجوم و مصر باستان

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.